Riċenzjoni ta’ Dar-Riħ Malizzjuż min Omar Seguna
Qoxra tal-ktieb
Dar-Riħ Malizzjuż ta’ John Portelli
ll-ħbieb tal-poeżija u dawk kollha li jkunu jixtiequ jaqraw ktieb tal-poeżija ifittxu ħsus mfissra b'għażla tajba ta' kliem u mużikalitā ritmika li tolqot il-qlub. Dawk li jidħlu aktar fil-fond ta' din is-sengħa jafu sew li dawk li jsawwar poeżija tajba huma t-taħdit figurattiv fosthom il-metafori friski li jagħmlu l-kitba aktar għanja u unika. Illum għandna ktieb li ċertament jista' jservi bħala mudell ta' poeżija tajba, u ppreżentata wkoll b'mod li wieħed ta' min ifaħħru.
Kif wieħed jaqbad il-ktieb ġdid ta' John Portelli mal-ewwel jifhem kemm il-poeżija hija wisq għażiża għall-poeta. U kull waħda minnhom John Portelli irid iwassalielna b'mod prominenti, juża biss il-paġna farradija u fuq in-naħa l-oħra nsibu il-QR code fejn wieħed jista' jisma' l-poeżija. Portelli huwa riċerkatur u awtur li għandu snin ta' esperjenza u tħarreġ sew fl-għażla tal-kelma daqs kemm fil-ħila li jagħrbel u jagħġen il-ħsibijiet differenti matul is-snin.
Diversi forom ta' tensjonijiet
Il-qoxra tixhed id-diversi forom ta tensjonijiet li nsibu f' dan il-ktieb, minn dawk għal ġustizzja soċjali għal dawk eżistenzjali.
It-titlu li jġib l-isem ta' waħda mill-poeżiji "Dar-riħ malizzjuż" (p.47) li fil-fehma tiegħi tiġbor l-elementi kollha li jsawru din il-ġabra.
"Dar-riħ ma jehda qatt u b'xejn bla ritmu,
Bħal dari u bla galbu jxewwex jgħawwi,
Jgħarraq l-imħabba, insidjuż iberren
bis-sħiħ ifaqqas dubji, jgħaddar ħajja"
F' dawn il-poeżiji naraw it-tħaddim tal-endekasillabu, li fl-istudju letterarju bażiku, anke dak li niftakru fuq il-bankijiet tal-iskola, dejjem tgħallimna kemm dan il-vers jitqies bħala wieħed solenni u tar-riflessjoni. Dan il-vers huwa użat minn awturi kbar bħal Dante Alighieri, Francesco Petrarca u fi gżiritna minn Oliver Friggieri, Ġużē Chetcuti u riċentament Norbert Bugeja. Ċertament li dan il-vers għin lill-Portelli jesprimi l-aktar ħsus profondi. Fil-poeżija "Il-Faraġ li ilek tfittex" (p.69) ngħidu aħna naqraw:
"U issa l-ajkla regħet ħarġet tnaqqar
il-fdalijiet tal-bieraħ li int ħbejt
ġo ħobbok bieżel, spiss imbenġel, kliem,
tar-rieda tiegħek jittajjar ħafif fuq ġwenħ'jha miftuħa mpittra fuq dahrek,
ma tmur imkien, u dan il-kliem isib
il-faraġ li ilek tfittex kullimkien."
Jinħass ħafna l-aspett awtobijografiku f'dawn il-poeżiji u dawn huwa b'saħħtu ħafna għaliex joħroġ mill-qalb, mill-ġewwieni tal-poeta. Hawnhekk naraw kif il-qalb u r-ruħ jingħaqdu flimkien biex ifissru t-tqanqil tal-emozzjonijiet tiegħu. Il-poeta jibqa' razzjonali imma ma jirrestrinġix ħsusu u lanqas l-emozzjonijiet tiegħu. Għalkemm jgħid ukoll,
"u llum id-dg.ajsa tar.ra.uni tofroq
il-baħar kalm jixxennaq it-tqanqil" (Il-passjoni, p43).
Dawn il-poeżiji huma mimlija emozzjonijiet u ansjetajiet, riżultat ta' bosta fatturi fosthom it-tiftix għall-imħabba u preokkupazzjonijiet oħra dwar il-ħajja. Fil-poeżija "Il-Blat trattab" (p.25) naqraw:
"Iqattar id-dmugħa
tiegħek fuq xufftejh
imellaħ kliemu żelu illi joħroġ
u jidħol fl-isqaqien tal.blat imtaqqab
fejn int taħbi l-ħsus jaħarqu tiegħek … "
Ħafna poeżji huma minsuġa minn dawn il-ħsus qawwija ta' imħabba jew tan-nuqqas tagħha, eżempju "Il-baħar lest għalik" (p.23). Minkejja dan it-turment, minkejja li jixxennaq għall-imħabba, xorta waħda jixtieq jinħeles minnha. Dan huwa l-paradoss tal-imħabba li hija kumplessa daqs kemm hi misterjuża. Jew forsi hija l-istess imħabba stess li tagħmlu bniedem liberu, min jaf? Li hu żgur huwa li l-għatx mhuwiex għall-imħabba li xxekklu, imma għal dik li tilliberah.
Fil-poeżija "L-aħħar żifna" (p.15) jgħidilna:
"Ħalluni ħa niżfen l-aħħar żifna"
u jkompli "ħa ninsa l-għaks, il-qerda; jw ħalluni
"Ħa niżżeffen mar-riħ, max-xita nqalleb
Is-sħab, biex hekk ninksieta x-xemx…
John Portelli bħala l-poeta fittiex jistaqsi l-bosta mistoqsijiet eżistenzjali li forsi jgħaddu minn moħħna, anke jekk ma nfissruhomx bis-sengħa tal-kitba. Jirrifletti fuq ir-realtā tal-ħajja li hija bħal vjaġġ li ma tistax tmur lura fih. F' "Hedlet ix-xjuħija" (p.55) għandna tifkiriet tal-imgħoddi li ma jerġax jiġi. Hekk ukoll jagħmel fil-poeżija "L-argonett" (p.75), fejn il-qarrej bħal jistħajjel l-imgħoddi bħal filmat, u b'sens nostalġiku qawwi jwasslilna tant u tant tifkiriet.
Rassenjazzjoni għat-telfien, din id-darba tal-ħajja nsibuha fil-poeżija-tislima lill-awtur ġgant kif ġie deskritt, u qed ngħid għal Oliver Friġġieri. Fil-poeżija "Dal-lejl … Lil Oliver Friġġieri" (p.57), jinqeda bil-metafora tat-tieqa u l-kwiekeb li jfakkruk fil-poeżija "Mur Orqod Binti", ma nafx hux maħsuba, hux koinċidenza jew simpliċiment osservazzjoni tiegħi. Mil-post fejn qiegħed Oliver bħalissa, Portelli jgħidlu biex anke hemm
"gawdih dal-lejl, u tinsa qatt il-lehma
Li qanqlet fik sbuħija liema bħalha".
Barra lil Oliver Friggieri, Portelli jiddedika poeżija wkoll lil Norbert Bugeja, fil-fehma tiegħi wieħed mill-ifjen awturi kontemporanji. "Il-ktieb tal-qoxra bajda" (p.93) hija bla dubju ta' xejn referenza għal ktieb "Insa li mhijiex hawn".
Quddiem bosta mit-tensjonijiet il-poeżija ta' Portelli ma tħallikx indifferenti. U l-poeta mhux sieket lanqas quddiem il-ġustizzja saħansitra tal-pajjiż fejn "jgħix" (Jien ngħix, p.11). F' din il-poeżija nsibu kritika għal kolonjaliżmu u l-qerda ta' gruppi etniċi. Hekk ukoll fil-poeżija "Black Friday" (p.31) għandna kritika diretta għall-kolonjaliżmu, issimbolizzata bl-istatwa tar-Reġina Vittorja li għadha tiddomina pjazza ewlenija fil-qalba tal-kapitali tagħna. Il-Black Friday donnu ra inqas nies, jgħid il-poeta, ovvjament nifhmu l-kuntest tal-covid li probabbli fih inkitbet din il-poeżija. Imma dan il-fatt mhux qed idejjaq il-poeta, għaliex bħal donnu jippreferi t-toroq vojta milli l-ġenn għal dan il-jum li adottajna minn pajjiżi barranin.
L-Covid ċertament jinħass fil-poeżija "Fit-Triq il-virus" (p.35), vjaġġ bħal donnu purċissjoni tal-ġimgħa l-kbira.
Portelli jislet bosta metafori mill-mitoloġija Griega, bħal ngħidu aħna fil-poeżija "Dolos" (p.91) F' din il-poeżija jixxennaq għall-onesta', għas-sinċerita'. Il-bniedem sa minn ġuf ommu huwa onest iżda xi wħud jitgħallmu l-ħażen, jingannaw. Il-mitoloġija Griega tfakkarni f'kotba bħal Meadowlands ta' Louise Gliick. Perō Portelli mhux biss mill-mitoloġija Griega li jissellef il-metafori imma mill-Hindi (p51), mis-Sanskirt (p.59), u ħafna oħrajn. Il-vjaġġi laqqgħuh ma bosta esperjenzi, bħal ngħidu aħna l-Marokk (p.33, p.45) fejn għandna t-tfajjel u t-tfajla ta' FES.
Trevor Borg ħoloq il-kunċett artistiku għal dan il-ktieb. Ma nistax perō ma nosservax b'interess aspett li huwa ħafna għal qalbi, dak diġitali, u dan billi dan ilktieb jagħmel użu mil-QR codes. Dan jagħmel dan ilktieb wieħed interattiv, fejn permezz ta' mezz portabbli wieħed jista' jiskennja dan il-QR code u jisma' l-poeżiji. Xi utenti forsi jkunu jeħtieġu li jniżżlu app sempliċi li tiskennja l-QR codes. Minbarra l-interattivitā nistgħu ngħidu wkoll li dan il-ktieb huwa għalhekk aċċessibli għal min hu nieqes middawl. Iżda din hija ħaġa sabiħa għal kulħadd, għaliex il-fatt li tista' tisma' l-poeżija u leħen il-poeta jew il-qarrejja li qraw dawn il-poeżiji, tassew napprezzha.
Konklużjoni
Xtaqt nikkonkludi b'żewġ kummenti li slitt mil-ħsieb li hemm fis-sit ta' Horizons li huma il-pubblikaturi ta' dan il-ktieb. Alkes Farrugia, awtur li tana bosta kotba fosthom Camerata! J għidilna hekk: "Il-poeżija ta Portelli hija poeżija lirika, maqlugħa minn ġewwieni profond li fih tistaħba nostalġija li f'waqt hija ħarba u f'waqt ieħor kundanna, imma f'kull waqt fiha sens li t-tifsila ta' kwalunkwe ġewwieni hija msejsa fuq il-mit ta' mgħoddi li ħarab. In-nostali ja tkellimna permezz tas-sensi, u waqt li qed naqraw, naraw, inxomm, nisimgħu, intiegħmu, kważi saħansitra mmissu b'idejna din id-dinja nostalġika, trejjaħ is-sajf, il-baħar, qalb l-għelieqi mperrċin fuq l-irdumijiet."
Awtriċi kbira oħra hija Maria Grech Ganado. Dwar dan il-ktieb tgħidilna:
"Il-passat u l-ħarba tażżmien f'Malta li qed tinbidel b' għaġġla, filwaqt li hu mġiegħel iħallihom warajh, iqanqlu f'Portelli traċċi ta' delikatezza intensa.
Il-poeżija ta' Portelli twaħħad l-interrelazzjonijiet kważi tanġibbli tiegħu mal-ambjent tiegħu u ma' niesu, f’xi waqtiet liriċi, f'waqtiet oħrajn muġugħa. L-użu raffinat tal-ilsien Malti juri sensittivitā li qarrej attent ma jistax ma jħossux imqanqal minnu "Dan huwa ktieb mimli emozzjonijiet, ansjetajiet u tensjonijiet diffirenti.
"U min sejjer jazzarda jlaħħaq miegħu
Dan il-viljakk, dar-riħ tant malizzjuż?" (p.47)
Nissuġġerilkom li takkwistaw kotba ta' dan il-ktieb, sabiħ ħafna għalgħall-libreriji tagħkom, mis-sit Horizons.com.mt jew mill-ħwienet ewlenin.
Din ir-reċenzjoni ġiet mitbugħa għall-ewwel darba fil-gazzetta it-Torċa tat-13 ta’ Marzu 2022. Issibuha wkoll fuq is-sit ta’ Omar Seguna.